Havacılık Sektöründe Çalışma Yeterliliğine İlişkin Mevcut Kanıtlar: İş Sağlığı Perspektifinden Bir Anlatısal Derleme

Öz

Çalışma yeterliliği, bireyin sağlık durumu, fonksiyonel kapasitesi, mesleki yeterliliği ve kişisel kaynakları ile yaptığı işin gereklilikleri arasındaki dengeyi ifade eden çok boyutlu bir kavramdır. Havacılık çalışanlarının, düzensiz çalışma ve dinlenme saatleri, vardiyalı çalışma, gece ve erken sabah görevleri, zaman dilimi değişimleri, yetersiz veya düzensiz dinlenme süreleri, gürültü, termal koşullar, ergonomik ve psikososyal riskler, sürekli dikkat gereksinimi ve güvenlik açısından kritik sorumluluklar nedeniyle çalışma yeterliliği açısından özel bir risk profiline sahip olduğu düşünülmektedir. Bu anlatısal derlemenin amacı; çalışma yeterliliği kavramını ve Çalışma Yeterliliği İndeksi’nin özelliklerini ele alarak; havacılık çalışanlarında çalışma yeterliliğine ilişkin mevcut kanıtları iş sağlığı perspektifinden incelemektir.

PubMed/MEDLINE, Scopus ve Web of Science veri tabanlarında yapılan tarama sonucunda beş yayın belirlenmiş; aynı pilot örneklemine dayanan iki yayın nedeniyle bunların dört bağımsız veri kaynağını temsil ettiği görülmüştür. İncelenen çalışmalarda yetersiz uyku, yüksek yorgunluk, uykusuzluk, işle ilişkili tükenmişlik, uzun aylık uçuş süresi, yetersiz izin süresi ve sık operasyonel gecikmeler daha düşük çalışma yeterliliğiyle ilişkili bulunmuştur. Kabin memurlarında iyi beslenme alışkanlıkları ve bazı bireysel özellikler yüksek çalışma yeterliliği; uykusuzluk ve işe bağlı tükenmişlik ise düşük çalışma yeterliliğiyle ilişkilendirilirken; pilotlarda düşük çalışma yeterliliği ile uçuş sırasında istemsiz uykuya dalma arasında ilişki bildirilmiştir. Kontrol grubu olmayan küçük örneklemli bir müdahale çalışmasında vardiya düzenlemesi sonrası uyku, uyanıklık, algılanan stres ve mevcut çalışma yeterliliği düzeylerinde iyileşme gözlenmiştir. Psikometrik çalışmada ise algılanan sağlık durumunun iyi olması ve 45 yaşın altında olma yüksek çalışma yeterliliği düzeyi ile ilişkili bulunmuştur. Ancak araştırma sayısının sınırlı olması, araştırma tasarımları ve ölçüm yöntemlerinin özellikleri, nedensel çıkarımları ve bulguların havacılık sektörünün geneline aktarılmasını sınırlandırmaktadır.

Çalışma Yeterliliği İndeksi, çalışan sağlığının izlenmesi ve koruyucu iş sağlığı uygulamalarının planlanmasında tamamlayıcı bilgi sağlayabilir; ancak aeromedikal uygunluk veya göreve uygunluk değerlendirmesinin yerine geçmez. Farklı havacılık meslek gruplarını kapsayan, geniş örneklemli ve kanıt düzeyi daha yüksek araştırmalara ihtiyaç bulunmaktadır.

Referanslar

1. Adel, M., Akbar, R. & Ehsan, G. (2019). Validity and reliability of work ability index (WAI) questionnaire among Iranian workers; a study in petrochemical and car manufacturing industries. J Occup Health, 61(2), 165–174. https://doi.org/10.1002/1348-9585.12028
2. Alexopoulos, E. C., Merekoulias, G., Gnardellis, C. & Jelastopulu, E. (2013). Work Ability Index: Validation of the Greek Version and Descriptive Data in Heavy Industry Employees. Journal of Advances in Medicine and Medical Research, 3(3), 608–621. https://doi.org/10.9734/BJMMR/2013/2552
3. Baethge, C., Goldbeck-Wood, S. & Mertens, S. (2019). SANRA–a scale for the quality assessment of narrative review articles. Res Integr Peer Rev, 4, Article 5. https://doi.org/10.1186/s41073-019-0064-8
4. Bergsten, E. L., Mathiassen, S. E. & Vingård, E. (2015). Psychosocial work factors and musculoskeletal pain: A cross-sectional study among Swedish flight baggage handlers. BioMed Research International, 2015, Article 798042. https://doi.org/10.1155/2015/798042
5. Bern, S. H., Brauer, C., Møller, K. L., Koblauch, H., Thygesen, L. C., Simonsen, E. B., Alkjær, T., Bonde, J. P. & Mikkelsen, S. (2013). Baggage handler seniority and musculoskeletal symptoms: Is heavy lifting in awkward positions associated with the risk of pain? BMJ Open, 3(11), Article e004055. https://doi.org/10.1136/bmjopen-2013-004055
6. De Zwart, B., Frings-Dresen, M. & Van Duivenbooden, J. (2002). Test-retest reliability of the Work Ability Index questionnaire. Occup Med, 52(4), 177–181.
7. Eskelinen, L., Toikkanen, J., Tuomi, K., Mauno, I., Nygård, C-H. & Ilmarinen, J. (1991). Symptoms of mental and physical stress in different categories of municipal work. Scand J Work Environ Health, 17, 132–136.
8. Folke, F., Sorjonen, K. & Melin, M. (2026). Pilots’ and cabin crews’ psychosocial work environment in relation to mental health and fitness-to-fly safety behaviors: latent profile analyses. Front Psychol, 17, Article 1740908. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2026.1740908
9. Fredes-Collarte, D., Olivares-Faúndez, V., Sánchez-García, J. C., Ganga Contreras, F., Peralta Montecinos, J. & Herrera Parraguez, J. (2026). Job Satisfaction and Health Problems Among Cabin Crew: The Mediating Role of Burnout. Healthcare, 14(4), Article 473. https://doi.org/10.3390/healthcare14040473
10. Freyer, M., Formazin, M. & Rose, U. (2019). Factorial Validity of the Work Ability Index Among Employees in Germany. J Occup Rehabil, 29(2), 433–442. https://doi.org/10.1007/s10926-018-9803-9
11. Gharib, S., Martin, B. J. & Neitzel, R. L. (2021). Pilot assessment of occupational safety and health of workers in an aircraft maintenance facility. Safety Science, 141, Article 105299. https://doi.org/10.1016/j.ssci.2021.105299
12. Gharibi, V., Mokarami, H., Taban, A., Aval, M. Y., Samimi, K. & Salesi, M. (2016). Effects of work-related stress on work ability index among Iranian workers. Safety and Health at Work, 7, 43–48.
13. González-Domínguez, M. E., Fernández-García, E., Paloma-Castro, O., González-López, R. M., Rivas Pérez, M. P., López-Molina, L., García-Jiménez, J. & Romero-Sánchez, J. M. (2024). Work Ability Index: Psychometric Testing in Aeronautical Industry Workers. Safety and Health at Work, 15(1), 80–86.
14. Gould, R., Ilmarinen, J., Järvisalo, J. & Koskinen, S. (2008). Dimensions of work ability: Results of the Health 2000 Survey. Finnish Centre of Pensions.
15. Griffiths, R. F. & Powell, D. M. (2012). The occupational health and safety of flight attendants. Aviat Space Environ Med, 83(5), 514–521.
16. Hakola, T., Niemelä, P., Rönnberg, S. & Ropponen, A. (2021). Longer Work Shifts, Faster Forward Rotation— More Sleep and More Alert in Aircraft Inspection. Int. J. Environ. Res. Public Health, 18, Article 8105. https://doi.org/10.3390/ijerph18158105
17. Hu, C. J., Hong, R. M., Yeh, G. L. & Hsieh, I. C. (2019). Insomnia, work-related burnout, and eating habits affecting the work ability of flight attendants. Aerosp Med Hum Perform, 90(7), 601–605.
18. Ilmarinen, J. & Tuomi, K. (1992). Work ability index for aging workers. Finnish Institute of Occupational Health.
19. Ilmarinen, J. & Rantanen, J. (1999). Promotion of work ability during ageing. Am J Ind Med, 36(S1), 21–23.
20. Ilmarinen, J. (2001). Ageing workers in Finland and in the European Union: Their situation and the promotion of their working ability, employability and employment. Geneva Papers Risk Insur, 26, 623–641.
21. Ilmarinen, J. (2007). The work ability index (WAI). Occup Med, 57(2), 160.
22. Ilmarinen, J., Tuomi, K. & Klockars, M. (1997). Changes in the work ability of active employees over an 11-year period. Scand J Work Environ Health, 23, 49–57.
23. Ilmarinen, J. (2019). From work ability research to implementation. Int J Environ Res Public Health, 16(16), Article 2882.
24. Karabel, M. P. (2019). Çalışabilirlik İndeksi’nin Türkçe uyarlaması geçerlilik ve güvenilirliği. [Uzmanlık tezi]. Sakarya Üniversitesi Tıp Fakültesi.
25. Marqueze, E. C., Nicola, A. C. B., Diniz, D. H. M. D. & Fischer, F. M. (2017). Working hours associated with unintentional sleep at work among airline pilots. Rev Saúde Pública, 51, Article 61.
26. Mélan, C. & Cascino, N. (2022). Effects of a modified shift work organization and traffic load on air traffic controllers’ sleep and alertness during work and non-work activities. Applied Ergonomics, 98, Article 103596. https://doi.org/10.1016/j.apergo.2021.103596
27. Morschhäuser, M. & Sochert, R. (2006). Healthy Work in an Ageing Europe. Federal Association of Company Health Insurance Funds.
28. Nadeau, S. & Morency, F. (2017). De-icing of aircraft: Incorporating business risks and occupational health and safety. Int. J. Saf. Secur. Eng, 7(2), 247–266. https://doi.org/10.2495/SAFE-V7-N2-247-266
29. Nogueira, H. C., Diniz, A. C. P., Barbieri, D. F., Padula, R. S., Carregaro, R. L. & De Oliveira, A. B. (2012). Musculoskeletal disorders and psychosocial risk factors among workers of the aircraft maintenance industry. Work, 41(Suppl. 1), 4801–4807. https://doi.org/10.3233/WOR-2012-0767-4801
30. Pellegrino, P. & Marqueze, E. C. (2019). Aspects of work and sleep associated with work ability in regular aviation pilots. Rev Saúde Pública, 53, Article 16. https://doi.org/10.11606/S1518-8787.2019053000345
31. Peukert, M., Claus, L. & Meyer, L. (2025). Subjective and objective fatigue dynamics in air traffic control. Industrial Health, 63(5), 431–442. https://doi.org/10.2486/indhealth.2024-0206
32. Rashid, H. S. J., Place, C. S. & Braithwaite, G. R. (2014). Eradicating root causes of aviation maintenance errors: Introducing the AMMP. Cogn. Technol. Work, 16(1), 71–90. https://doi.org/10.1007/s10111-012-0245-4
33. Sallinen, M., Onninen, J., Ketola, K., Puttonen, S., Tuori, A., Virkkala, J. & Åkerstedt, T. (2021). Self-reported reasons for on-duty sleepiness among commercial airline pilots. Chronobiol Int, 38(9), 1308–1318. https://doi.org/10.1080/07420528.2021.1927071
34. Sluiter, J. K. (2006). High-demand jobs: age-related diversity in work ability? Appl Ergon, 37(4), 429–440. https://doi.org/10.1016/j.apergo.2006.04.007
35. Tengland, P. A. (2011). The concept of work ability. J Occup Rehabil, 21, 275–285.
36. Tomaç, S., Saldırım, H. B., Eren, M., Şerbetçioğlu, M. B. & Yılmaz, O. (2023). Evaluation Of Noise Induced Hearing Loss In Airport Ground Handling Workers. KBB-Forum, 22(3), 198–205.
37. Tuomi, K., Ilmarinen, J., Eskelinen, L., Järvinen, E., Toikkanen, J. & Klockars, M. (1991). Prevalence and incidence rates of diseases and work ability in different work categories of municipal occupations. Scand J Work Environ Health, 17(1), 67–74.
38. Tuomi, K., Ilmarinen, J., Jahkola, A., Katajarinne, L. & Tulkki, A. (1998). Work Ability Index (2nd ed.). Finnish Institute of Occupational Health.
39. Von Bonsdorff, M. B., Seitsamo, J., Ilmarinen, J., Nygård, C. H., von Bonsdorff, M. E. & Rantanen, T. (2011). Work ability as a determinant of old age disability severity: Evidence from the 28-year Finnish longitudinal study on municipal employees. Aging Clin Exp Res, 24, 354–360.